خلاصه کتاب
خاطرات من یا روشن شدن تاریخ صد ساله

تالیف حسن اعضام قدسی


مقدمه
کتاب خاطرات من یا روشن شدن تاریخ صد ساله، تالیف آقای حسن اعظام قدسی فرزند ملاعلی مقدس، مشهور به اعظام الوزاره میباشد. موضوع کتاب، خاطرات و مشاهدات نویسنده، راجع به وقایع سیاسی و حوادث تاریخی دوره ناصر الدین شاه، از قیام تنباکو، تا نهضت عدالت خانه، انقلاب مشروطه، جنگ جهانی اول، انقراض قاجاریه، حکومت پهلوی اول و جنگ جهانی دوم تا دهه 40 شمسی، می باشد

از آنجائیکه مولف کتاب خاطرات من، ضمن بیان مسائل مختلف، اطلاعات مفیدی در باره علما و طالقانی های مقیم تهران در اواخر دوره قاجاریه، سابقه طرح تشکیل اتحادیه طالقانی ها و حتی ملاقات با مقامات مهم آن زمان، در تلاش برای ترقی اوضاع فرهنگی و اقتصادی طالقان، مطالب جالب و خواندنی مطرح شده است
جهت آشنائی بیشتر، خلاصه مهم اطلاعات کتاب در این خصوص و برخی مطالب جهت آشنائی با شیوه نویسنده در کتاب فوق، درادامه، تقدیم می شود. بدیهی است برای مشاهده مشروح مطالب، باید به متن کتاب مراجعه نمود. گفتنی است فایل کتاب به صورت پی دی اف، در سایت های اینترنتی قابل دریافت و مطالعه میباشد

توجه با عنایت به خلاصه کردن متن، برای روشن شدن برخی کلمات، توضیحاتی در بین هلالین () تقدیم شده است و سایر عبارت، تا آن جائیکه ممکن بوده، مثل متن کتاب می باشد. فهرست عناوین مهم بشرح ذیل می باشد

در مناصب حکومتی

آشنائی با مولف و ارزیابی اثر

تشکیل اتحادیه طالقانی ها

خانواده و کودکی نویسنده

وضعیت طالقان و سوهان

طالقانی های ساکن تهران

انقراض قاجاریه

قیام تحریم تنباکو

پهلوی اول تا جنگ جهانی دوم

نهضت عدالت خانه و مشروطیت

مسائل ملی شدن نفت

اختلافات و مشکلات مشروطه

پهلوی دوم تا اصلاحات اراضی

حوادث تا جنگ جهانی اول


**************************************************

آشنائی با مولف و ارزیابی اثر











حسن اعظام قدسی در جوانی

















حسن اعظام قدسی در اواخر عمر

حسن اعظام قدسی، مشهور به اعظام الوزاره، فرزند ملاعلی مدرس (طالقانی)، بسال 1308 هجری قمری معادل 1268 هجری شمسی، در تهران به دنیا آمد. پدر ایشان ملاعلی فرزند علیرضا، متولد روستای سوهان طالقان و پدربزرگ نامبرده، از اهالی و کشاورزان روستای سوهان طالقان بود. اعظام قدسی بتاریخ اول ارديبهشت 1355 شمسی، (87 سالگی) فوت كرد و در آرامگاه ظهيرالدوله تهران به خاک سپرده شد

حسن بعد از فراگیرى مقدمات عربى، نزد پدر خویش که در مدرسه علمیه شاهزاده خانم تهران، به تدریس علوم دینی اشتغال داشت و تحصیل زیر نظر برخی از علمای طالقانی، به کسوت روحانیت درآمد و علاوه بر درسهای متداول حوزوی، در روضه‏ خوانی و مداحی، پیشرفت نمود. با شروع نهضت مشروطه‏، با افکار نوین آزادی خواهی آشنا و به صورت جدی، هوادار مشروطه خواهان گردید

حسن اعظام قدسی با لباس روحانیت، در همکاری با مشروطه خواهان و حتی نگهبانی در ساختمان اولین مجلس مشروطیت، فعالیت شبانه روزی داشت. در جریان به توپ بستن مجلس توسط محمد علی شاه، به زادگاه پدر خویش، روستای سوهان، فرار نمود و جهت دستگیر نشدن، به خرم آباد شهرستان تنکابن رفت. سپس به همراه مجاهدان از سراسر کشور، برای شکست هواداران حکومت محمد علی شاه، به تهران مراجعت نمود

با شروع جنگ جهانی اول، و مهاجرت اکثریت نمایندگان مجلس وقت، برای تشکیل دولت در تبعید، به همراه مهاجران، عازم کرمانشاه گردید و با استفاده از آشنایان خود در نجف اشرف و ملاقات با مراجع وقت عراق، در تلاش برای تامین نیازمندیهای مجاهدان بود. پس از پایان جنگ و برگشت دوباره به تهران، حسن اعضام قدسی از لباس روحانیت خارج شد و در امور اداری و حکومتی، عهده دار مناصب دولتی گردید. وی در سال 1336 هجری قمری با لقب اعظام الوزاره، به عنوان حاكم نطنز، از سوي وثوق الدله انتخاب شد

سپس بعنوان اولین حاکم چهاردانگه (از توابع ساری)، ریاست شعبه کنترل انبار غله دولتی، حکومت ایوانکی و خوار، حکومت دماوند و فیروزکوه، رئیس اسکان ایلات فارس، کفالت حکومت شیراز، ریاست کارگزینی و بازرسی وزارت کشور، کاندید نمایندگی مجلس شورای ملی از قزوین در سال 1322 شمسی و نماینده وزارت کشور، در کمیسیون تعیین تکلیف زمین های خالصه، برای رفع مشکلات برخی استانها، فعالیت نمود. در زمان حکومت دکتر مصدق، از طرف لطفی وزیر دادگستری دولت ملی، بعنوان حاکم تبریز، پیشنهاد شد و لکن مورد قبول دکتر مصدق واقع نشد

با توجه به حضور حسن اعظام قدسی در دوران های مهم تاریخ معاصر ایران، یعنی از اواخر حکومت ناصر الدین شاه، تمامی دوران مظفرالدین شاه، محمد علی شاه، احمد شاه، رضا شاه و اکثریت زمان محمد رضا شاه، نامبرده به جهت توان نویسنگی و ثبت روزشمار خاطرات و مشاهدات خویش در موقعیت های مختلف سیاسی و اجتماعی، دارای تجارب بسیار ارزشمند بوده است که در اواخر عمر خویش، مبادرت به نوشتن خاطرات و تجارب خویش، به صورت کتاب «خاطرات من» می نماید

کتاب «خاطرات من یا روشن شدن تاریخ صد ساله» در دو جلد، اطلاعات دقیق و جزئیاتی درباره‏ى اوضاع اجتماعى و اقتصادى و سیاسى اواخر دوره‏ى ناصری، انقلاب مشروطیت مردم ایران و برخی حوادث مهم حکومت پهلوی اول تا نهضت ملی شدن صنعت نفت، مطرح شده است. بیشتر کتاب، شامل مشاهدات و بر اساس دست نوشته های روز شمار نویسنده و در مواردی یاداشت های اشخاص دیگر، (که برخی از آنها در سایر کتاب های تاریخی معاصر مطرح نشده است) تقدیم شده و بعلاوه تحلیل هائی نیز در خصوص علت وقایع و نقش استعماری روس و انگلیس، سرگذشت انسانهای فداکار به وطن، افراد بیکفایت دوران و نیز اشخاص خائن به کشور و غیره، مورد بررسی قرار گرفته است. نویسنده مدعی است قصد تاریخ نگاری نداشته و بلکه با طرح مسائل عینی، برای روشن شدن زوایای پنهان مسائل تاریخی دوره مشروطه و حکومت پهلوی ها، برای آگاهی نسل جوان و آیندگان، خاطرات خود را ارائه مینماید

در خصوص ارزیابی مطالب کتاب، می توان گفت که موضوع کتاب در باره سه دوره تاریخی، اول، پیروزی انقلاب مشروطیت تا انقراض قاجاریه، دوم، دوران پهلوی اول، و سوم دوره پهلوی دوم تا سقوط حکومت دکتر مصدق و آغاز دهه 40 شمسی، تنظیم شده است. لکن با توجه به زمان انتشار جلد اول کتاب در سال 1342 شمسی و در زمان حکومت پهلوی دوم، بعد از غلبه ظاهری حکومت بر نهضت اولیه امام خمینی «ره»، شیوه پرداختن به موضوعات در دوره های مذکور، بایکدیگر تفاوت زیادی دارد

دوره اول یعنی تا انقراض قاجاریه، به جهت همزمانی با دوران رشد و جوانی نویسنده و حضور مستقیم در تمامی جریانات اصلی پیروزی انقلاب مشروطیت تا تغییر پادشاهی قاجار به پهلوی، نویسنده باعنایت به نوشته های روزشمار خود و سایر اشخاص، ضمن بیان حوادث و نقاط تاریک و پرابهام آن دوران، در تلاش برای تبیین نقش پشت پرده سفارت های انگلیس و روسیه و درباریان و جریان های مهم سیاسی و اجتماعی آن زمان و رهبران آنها، مطالب مناسب و جدیدی را ارائه میدهد

ولی در خصوص دوران پهلوی اول، یعنی زمان رضا خان، باتوجه به اشتغالات اداری و ماموریت های کاری نویسنده به مناطق کشور و دور بودن از کانون دربار و البته محدودیت عملی برای زیر سوال بردن شدید و مستقیم رضا خان، بیشتر به عوامل پشت پرده آن زمان و نقش سفارت های انگلیس و آلمان و وضعیت سایر اشخاص موثر آن دوران و مسائل حاشیه ای و مرتبط با برخی وقایع زمانه، طرح مطلب شده است

لکن در خصوص دوره سوم، یعنی حکومت محمد رضا شاه، با توجه به کبر سن نویسنده و تحولات زمان ملی شدن نفت و سقوط حکومت دکتر مصدق و مسائل مربوط به اصلاحات اراضی، مولف کتاب، ضمن دور شدن از شیوه مطالب قبلی کتاب و عدم طرح بسیاری از مسائل، در مقام تقبیح اقدامات (دکتر مصدق) بعد از تصویب ملی شدن صنعت نفت، به جانبداری از اقدامات حکومت وقت، متمایل شده است (یا شاید برای امکان چاپ کتاب، ناچار به آن بوده است!). هر چند تلاش میگردد، در کنار درج متن سخنرانی شاه در شهرستان قم و در کنار آن، متن اعل